Lijd je aan een 'AI-psychose'? Deskundigen op het gebied van geestelijke gezondheid leggen de waarheid uit en ontkrachten deze misleidende term.

Ik schrijf nu al meer dan een jaar over kunstmatige intelligentie . In die tijd hebben velen me verteld dat ze denken dat hun bazen, collega's, partners en familieleden lijden aan wat zij "AI-psychose" noemen – sommigen hebben zelfs toegegeven dat ze het zelf misschien hebben ervaren.

Maar elke keer dat ik de term 'AI-psychose' hoor, voel ik me ongemakkelijk. Want psychose is, althans volgens mijn beperkte kennis van de terminologie in de geestelijke gezondheidszorg, een zeer ernstige aandoening die diagnose en behandeling door professionals vereist. Is het wel gepast om het woord 'kunstmatige intelligentie' aan deze term te koppelen en 'AI-psychose' te gebruiken als label voor iedereen die overmatig afhankelijk lijkt te zijn van kunstmatige intelligentie?

Tegelijkertijd zijn er steeds meer meldingen van mensen die ernstige psychische problemen ondervinden als gevolg van langdurige interacties met chatbots. Sommige van deze gevallen hebben geleid tot de noodzaak van gespecialiseerde behandeling , het plegen van misdrijven en zelfs de dood.

Hoewel de term 'AI-psychose' in sommige contexten misschien wat afgezaagd en simplistisch lijkt, is het duidelijk dat we meer discussie nodig hebben over de effecten van AI op de geestelijke gezondheid. Daarom heb ik verschillende experts op het gebied van geestelijke gezondheidszorg gevraagd naar hun mening over deze term en hoe we ongezond gebruik van AI kunnen herkennen en behandelen. Het blijkt dat ik niet de enige ben met deze zorgen.

Is "psychose door kunstmatige intelligentie" een aparte diagnose?

Genevieve Bartoski, psycholoog en AI-risicoconsultant bij Unicorn Intelligence Tech Partners , zegt: "Ik denk dat het een goed uitgangspunt is en nuttig kan zijn bij het bepalen van de behandeling op basis van symptomen en klinische verschijnselen. Maar het is geen diagnose die ik aan een patiëntendossier zou toevoegen."

Bartoski voegt eraan toe dat het niet wordt erkend in de meest recente diagnostische handleidingen die door artsen worden gebruikt, zoals de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5TR) of de International Classification of Diseases (ICD).

Bartoski legt uit dat er specifieke gedragingen en ervaringen zijn die wijzen op psychose, waaronder hallucinaties of wanen en gedesorganiseerd denken of gedrag. Tekenen van sociaal isolement, slechte concentratie en afnemende prestaties zijn ook vaak aanwezig. Ze is echter van mening dat waanideeën de meest significante ervaring zijn bij de discussie over het gebruik van kunstmatige intelligentie.

Bartoski zegt: "Waanideeën zijn overtuigingen die niet veranderen, ondanks het bestaan ​​van bewijs dat ze tegenspreekt. Wanneer iemand waanideeën heeft, filtert hij of zij het bewijs als het ware. Ze zoeken naar dingen die hun waanideeën bevestigen en negeren het bewijs dat ze tegenspreekt."

Veel van de gevallen die in de media worden omschreven als 'AI-psychose' lijken te draaien om waanideeën. In een aantal van de krantenkoppen die ik heb verzameld, staan ​​voorbeelden van mensen die zogenaamd geloven dat AI bewustzijn heeft , dat AI hen zal helpen geld te verdienen , dat AI een spirituele gids is en dat robots de wereld overnemen.

Jeff Clark, een psychiater gespecialiseerd in volwassenen en verslaving bij High Performance Mental Health , zegt dat er mogelijk drie verschillende fenomenen aan de hand zijn, die we doorgaans allemaal onder de noemer AI-psychose scharen.

Het is belangrijk om te weten dat sommige mensen deze term gebruiken om het intense enthousiasme te beschrijven dat veel ontwikkelaars voelen voor kunstmatige intelligentie. Ze automatiseren nieuwe taken, zetten grote aantallen agents in en verbruiken honderden miljoenen of zelfs miljarden tokens.

Men vermoedt dat dit enthousiasme voortkomt uit bekrachtiging. Hij legt uit: "De resultaten die ze behalen met AI-modellen en -agenten zijn zo sterk gebaseerd op bekrachtiging dat ze geobsedeerd raken door hun werk en vaak slaap en zelfzorg opofferen om hun productiviteit te verhogen."

Dit concept van 'intermitterende bekrachtiging' is volgens onderzoekers de reden waarom sociale media zo verslavend zijn. We weten niet wat we krijgen als we onze telefoon ontgrendelen. Clarke suggereert dat hier iets soortgelijks gebeurt: "Elke input voor LLM is als een gokautomaat. Sommige reacties zijn krachtig en diepgaand, terwijl de meeste bescheiden of zelfs onjuist zijn. Dit mechanisme, intermitterende bekrachtiging, triggert een ongebruikelijke reactie in onze hersenen."

Hij legt ook uit dat dit soort enthousiasme in sommige kringen gebruikelijk is. Hij merkt op dat "de meeste gevallen van 'AI-hysterie' overeenkomen met de subculturele normen van Silicon Valley." Hij voegt eraan toe: "Deze omvatten overtuigingen over snel naderende superintelligentie , nieuwe doelen in softwareontwikkeling, de hype rond de indrukwekkende prestaties van AI-ingenieurs en de mogelijkheid dat AI een 'permanente onderklasse' zal creëren." Hij zegt dat tools zoals OpenClaw, die alle aspecten van iemands digitale leven kunnen automatiseren, deze hysterie verder kunnen aanwakkeren.

Volgens Clark treedt een tweede vorm van AI-psychose op wanneer mensen ten onrechte een persoonlijkheid toeschrijven aan AI. Dit betekent dat ze de chatbot zien als een entiteit met gevoelens, waarden, bewustzijn en een bestaansrecht. Clark voegt eraan toe: "Dit resulteert vaak in iets dat lijkt op een relatie, maar het gaat verder dan een simpel gesprek met een chatbot."

We hebben voorbeelden gegeven van dit soort denken, waaronder Mimi's verhaal over hoe ze verliefd werd op ChatGPT, en Richard Dawkins' ervaring met Claude die hem deed geloven dat hij bewustzijn had. Je kunt meer lezen over deze modellen in ons artikel: Ik heb ChatGPT, Claude en Gemini getest met één concept: één ervan is de beste schrijfcoach.

Clark zegt dat dit een probleem wordt wanneer mensen andere belangrijke aspecten van hun leven verwaarlozen. Hij legt uit: "Deze relaties worden een groot probleem wanneer mensen de relatie boven menselijke connecties stellen, of wanneer ze volledig op de robot vertrouwen voor hun denkvermogen."

De derde categorie omvat mensen die al een psychotische stoornis hebben en vervolgens nieuwe wanen ontwikkelen als reactie op het gebruik van de LLM. Jeff zegt: "Dit is waar clinici vaak naar verwijzen wanneer ze het hebben over AI-psychose. In veel van deze gevallen geloven mensen oprecht dat de entiteit die ze in de LLM vinden echt is, en ze kunnen geen alternatieven bedenken."

Ik was benieuwd of Bartoski ook van mening was dat sommige mensen kwetsbaarder waren. Ze antwoordde: "Ja, ik denk dat er mensen zijn die hier gevoeliger voor zijn. Als iemand al waanideeën heeft, maar die nog niet zo ernstig zijn geworden dat ze het functioneren belemmeren, dan zijn ze mogelijk kwetsbaarder."

Maar dat betekent niet dat alleen mensen met een voorgeschiedenis van psychische aandoeningen risico lopen. Bartoski zegt: "Mensen die zich eenzaam, geïsoleerd of sociaal teruggetrokken voelen, zijn vatbaarder. Mensen zijn van nature sociale wezens. En wanneer het echte leven niet aan die behoefte voldoet, ontstaat er een enorm gat dat een chatbot kan opvullen."

Bartowski's suggestie dat chatbots een leegte of behoefte in iemands leven opvullen, roept bij mij een van de grootste vragen op. Is dit een ontwerpfout? Zijn chatbots op een schadelijke manier ontworpen die waanideeën actief kunnen aanwakkeren?

Het belang van de manier waarop kunstmatige intelligentie wordt opgebouwd.

Tijdens mijn onderzoek naar dit onderwerp stuitte ik op verschillende meningen van onderzoekers die aangaven dat mediagerelateerde psychose geen nieuw fenomeen is en dat mensen al lange tijd boeken, films en technologie in hun waanideeën verwerken. Alle experts met wie ik sprak benadrukten echter dat we de ontwerpkeuzes bij het bouwen van chatbots niet mogen negeren.

Bartoski legt uit dat "AI-platformen zijn ontworpen om de betrokkenheid van gebruikers te vergroten, en veel ervan zijn gebaseerd op het Rogerianse psychologische principe van onvoorwaardelijke positieve bekrachtiging." Ze voegt eraan toe dat dit met name zorgwekkend is als iemand vóór het gebruik van AI last heeft van een of andere vorm van waanideeën.

Bartoski zegt: "In dit geval kunnen ze het gevoel krijgen dat de chatbot de enige 'persoon' is die hen begrijpt. En als de mensen in hun omgeving zich verzetten tegen hun waanideeën, terwijl deze chatbot ze juist versterkt, zullen de waanideeën sterker worden."

We weten al dat de manier waarop chatbots iemands overtuigingen kunnen versterken problematisch is. In 2025 ontstonden er diverse problemen in verband met de stopzetting van ChatGPT-4o . Gebruikers van AI-gezellen waren diep bedroefd door het verlies van de persona's waarmee ze het gevoel hadden een band te hebben opgebouwd. Maar achteraf gezien lijkt het erop dat juist de eigenschappen die deze gezelschappen zo realistisch en intens maakten, bij anderen illusies hebben aangewakkerd .

Rond die tijd reageerde OpenAI door samen te werken met experts op het gebied van geestelijke gezondheid "om ChatGPT te helpen signalen van nood betrouwbaarder te herkennen, doordacht te reageren en mensen door te verwijzen naar daadwerkelijke ondersteuning."

Ik sprak ook met Nathaniel Nevidall, een ICF-gecertificeerde professionele coach, gecertificeerd neuroveranderingsspecialist en pastoraal counselor. Hij vertelde me dat hij de term 'AI-psychose' problematisch vindt, omdat die de schuld wegschuift van technologiebedrijven. "Als een machine 'psychose veroorzaakt', klinkt dat als een natuurlijk verschijnsel," zegt hij. "Maar als een product de verstoorde overtuigingen van een kwetsbaar persoon zes uur per nacht versterkt, is dat het resultaat van het ontwerp, en ontwerpresultaten hebben hun gevolgen."

Nivedal is tevens de oprichter van Sovereign Sanctuary , een AI-gestuurd trainings- en wellnessplatform, en werkt aan de ontwikkeling van een platform dat veel van de problemen aanpakt die inherent lijken te zijn aan de huidige chatbots. Hij is van mening dat, hoewel we nog maar aan het begin staan ​​van het begrijpen van de oorzaken van "AI-psychose", technologiebedrijven wel degelijk veranderingen moeten doorvoeren.

Hij zegt: "Ontwikkelaars moeten niet wachten op bewijs van oorzaak om actie te ondernemen." Hij voegt eraan toe: "Alleen al de versterking, ondersteund door casusrapporten, is een ontwerpprobleem dat technische aanpassingen vereist. We hoeven geen autopsie uit te voeren om rookmelders te installeren."

Hoe kunnen we het oneigenlijke gebruik van kunstmatige intelligentie dan wel definiëren?

Bartoski zegt dat we absoluut een betere manier nodig hebben om te praten over de illusies die kunnen ontstaan ​​door het gebruik van kunstmatige intelligentie.

Ze zegt: "Het Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5TR) bevat verschillende soorten wanen, waaronder grootheidswaan en paranoïde wanen. Misschien kunnen we het beschouwen als paranoïde wanen van het AI-type, of vervolgingswanen van het AI-type. Zie het als een symptoom, niet als een stoornis."

Nevidal stelt een vergelijkbare aanpak voor. "We hebben geen nieuwe diagnose nodig," zegt hij. "We hebben een eerlijke weergave nodig van een bestaand patroon." Hij suggereert dat we al behandelingen hebben voor basispatronen, zoals obsessief-compulsieve stoornis of waanideeën. Vervolgens kunnen we overmatig chatbotgebruik registreren als een bijdragende en beperkende factor binnen bestaande categorieën. "Dit zorgt ervoor dat mensen verbonden blijven met bestaande behandelingen in plaats van met een nieuw label dat geen behandeling biedt."

Uiteindelijk zijn alle experts met wie ik heb gesproken van mening dat deze term gebrekkig is, en we hopen snel een betere manier te vinden om te beschrijven wat er gaande is.

Maar we hebben ook beter bewijs nodig over wat daadwerkelijk helpt. Dit zou een combinatie van interventies kunnen betekenen, variërend van klinische ondersteuning en voorlichting tot praktische manieren om mensen te helpen herkennen wanneer hun gebruik van AI ongezond wordt.

Het allerbelangrijkste is wellicht dat er binnen techbedrijven achter gesloten deuren gesprekken gevoerd moeten worden over hoe hun chatbotontwerpen deze problemen mogelijk verergeren, en wat ze dringend moeten doen om de risico's te beperken.

---

---